تومان ، علاوه تحميل رعيت گرديد . واضح است رعيت بيچاره غير از اين‌كه احشام و اغنام و مخلفات خانواده را بفروشد ديگرچه چاره خواهد داشت ، و البته حكام جزو نيز در چنين مواقع براى خود دست‌وپايى خواهند نمود ، مباشر و كدخدايان نيز حصه خواهند برد . » « 1 » « برات‌داران هجوم دارند و محصلين ( مأموران وصول ماليات ) گدا و گرسنه سبع‌وار مأمور ، و رعيت بيچاره به قدر ماليات اصل ، خدمتانه و مهلتانه و مرابحهء استقراض و سلم‌فروشى ؛ البته متضرر مىشود . » « 2 » « از جمله تحميلات ، يكى نيز تسعير غلهء ديوانى است . بعد از آن‌كه ماليات نقد ، كافى براى مخارج و مواجب فورى نگرديد ، ناچار شروع به تسعير غلهء ديوانى مىشود و از اين راه نيز بارگرانى بر دوش رعيت تحميل مىگردد . » « 3 » از جمله تحميلات فوق طاقت رعيت ، يكى ديگر نيز شلتاق‌بافى محل است . حكام بىانصاف ، حتى حاكم مستقل و مسلط كه تا آخر سال نيز حاكم بوده است ، همين كه معزول گردند ، بدلخواه خود ، باقى در محل قلمداد مىنمايند حاكم جديد به جهت مطالبهء بقايا ، محصل ( مأمور ) تعيين . . . » « 4 » و به دوشيدن رعيت مشغول مىشوند . سپس تنظيم‌كنندهء گزارش مىگويد : « خدا گواه است كه در هيچ عهد و عصر ، قشون دشمن به ملك طاغى اينقدر صدمه نزده است كه از حكومت . . . به رعيت ستمديده رسيده است . قتل نفوس و هتك ناموس و غارتهاى بيباكانه كه به تعداد نمىآيد ، بر كنار ، سالى دو سه دفعه به جهت خودچرانى ، حركت ، و ده به ده مىگردد با دويست سوار و هر ده يك شب توقف بفرمايد كافى است . در عبور موكب مسعود ، قدغن مؤكد شده بود كه هركس عريضه به حضور مبارك بدهد ، خانه‌اش يك‌جا غارت خواهد شد و الا - عارضين خاكپاى مبارك بيشمار مىشدند . » « 5 » در ايام قحطى ، امير نظام ، پيشكار آذربايجان ، با كسب اجازه از شاه ، شروع به اقدام مىكند . ولى به او تأكيد شده بود كه فلانى و فلانى را نديده بگيرد ، و « اتفاقا بزرگترين انبارها در اختيار همان فلانى و فلانى بود . . . معلوم شد وليعهد نيز ، مانند شاه ، فلانيهايى دارد . امير نظام با مشاهدهء هيجان مردم ، تصميم گرفت شديدا اقدام كند . بنابراين ، كسان خود را به خانهء بزرگترين و طماعترين و مقتدرترين محتكرين ، يعنى ، نظام العلماء مجتهد اول تبريز كه قريب هفتاد هزار خروار گندم در انبارش داشت ، فرستاد . آدمهاى نظام العلماء شروع به تيراندازى نموده زدوخورد خونين درگرفت و در نتيجه 16 - 15 نفر كشته شدند . در اين وقت ، امير نظام به سربازان دستور حمله داد و سربازان خانهء نظام العلماء را غارت كردند ؛ من‌جمله گندمها هم به غارت رفت . » « 6 »

--> ( 1 ) . همان . ص 23 . ( 2 ) . همان . ص 24 . ( 3 ) ، ( 4 ) و ( 5 ) . ر ك : همان . ص 27 - 25 . ( 6 ) . خاطرات كلنل كاساكوفسكى . ترجمهء عباسقلى جلى ، ص 252 .